Da li ste pristalica teorije zavere?
Da
Ne
Ne znam
Broj 489
aktuelno izdanje
Neostvaren san o Trećem Rimu
Tabu teme moderne istorije
Car Dušan

Piše Živan J. Grujičić

Dok je Vizantijsko carstvo bilo u krizi, dakle od trenutka kad su Latini srušili Vizantiju i zauzeli Carigrad 1204. godine, pa sve do 25. jula 1261, kad je vojskovođa car Mihaila OsmogI Paleologa, Aleksije Stratigopul, osvojio, odnosno povratio Carigrad, Drugi Rim nije postojao. U tom razdoblju, srednjovekovna srpska država imala je pretenzije da bude Novi Izrailj. Reč je o aluziji na tekst o prekrasnom Josifu, koji je Jevrejima omogućio da dobiju zemlju.
Međutim, u daljoj simbolizaciji, Novi Izrailj označava i izabrani narod, državu kojoj pripadaju sva prava vođenja hrišćanske crkve, odnosno njenog pravoslavnog dela. U tom smislu piše Savin biograf Domentijan, praveći paralelu između Jakova i Josifa s jedne, odnosno Nemanje i Save s druge strane, a zatim između izabrnanog jevrejskog naroda i Srba.
Ideja o “Novom Izrailju”, oličenom u srednjovekovnoj Srbiji, našla je svojevrstan iskaz u slikarstvu manastira Sopoćana oko 1265. goidne. Priča o prekrasnom Josifu naslikana je u priprati Sopoćanskog manastira u sedamnaest slika koje imaju očigledne paralele u životu Nemanje i Save.

Lazareva sveta bitka
Vizantijska država je uvek predstavljala Drugi Rim. Srbija je u jednom trenutku smatrala da može, bar delimično, da je u tome zameni, odnosno nasledi. Tu ideju o Srbiji kao Novom Izrailju su kod Srba začeli Stevan Nemanja (Sv. Simeon) i Rastko Nemanjić (Sv. Sava). Stradanje srpske arhiepiskopije pada upravo u vreme kad je Vizantija privremeno prestala da postoji kao samostalna država. Srbija se tada pozvala na svoja stara crkvena prava, po kojima Sava traži priznanje srpske arhiepiskopije kod četiri patrijarha, a na osnovu istih tih prava traži i proglašenje samostalne crkve na području Bugarske.
Knez Lazar, koji će se u Arhangelskom saboru nazivati knezom, a u ilustrovanom letopisnom svodu carem, poslednji je vladar Srbije iz vremena njenih velikih pretenzija koji je pokušao da se u jednoj svetoj bici suprostavi prodoru nevernika (Osmanlija). Ni despot Stefan Lazarević, koji je, za razliku od oca, imao veću, značajniju titulu, kao ni pozniji despot Đurađ Branković – nisu imali osnova da budu predstavljeni u Arhangelskom saboru. Oni su prizivali vlast nevernika i prihvatali vazalstvo. Knez Lazar je poslednji srpski vladar koji se dostojanstveno i hrabro nosio i sa Turcima i sa Mađarima.
Ako ovo jeste objašnjenje postojanja portreta Nemanje, Save, Lazara i Mihaila Osmog Paleologa, ostaje problem zbog čega se bici na Kosovu daje onakav prostor u ilustrovanom letopisnom svodu, završenom za vreme vladavine Ivana Četvrtog Groznog. Razlog je jednak onome zbog koga je opširno prikazan (i rečju i slikom) pad Vizantije. Ako je u slučaju Vizantije jasno u kojoj se meri pad Carigrada uklapa u ideju Moskva - Treći Rim, za Kosovski broj treba reći koju reč više.

Ruske pretenzije
Moglo bi se, naime, tvrditi da je poraz na Marici 1371. godine, u kojem su našli smrt i kralj Vukašin i despot Uglješa, označio kraj srednjovekovne srpske države, odnosno prvi početak njenog sloma. Poraz na Marici je, međutim, u određenom smislu neregularan. Turci su pobedu zadobili prevarom, napadom u ranu zoru. Srpska vojska je pobijena na spavanju, bez mogućnosti da shvati šta im se dešava, i bez svakog izgleda da se suprostavi podmuklom neprijatelju. Viteškoj Evropi tako nešto svakako je moralo biti strano i potpuno neprihvatljivo.
Boj na Kosovu jeste prava bitka, u kojoj su dve suprostavljene vojske izašle jedna pred drugu na strelomet. U borbi protiv nevernika, 1389. godine na Kosovu, u neprilikama koje su se odmah posle Kosovske bitke sručile na Lazareve naslednike, prestala je, u izvesnom smilu, da postoji srednjovekovna srpska država. Od Kosova do zvaničnog kraja, odnosno pada srednjovekovne srpske despotovine 1459. godine, ona je u vazalnom odnosu prema ino-vernicima, bilo Turcima, bilo Mađarima.
Kod Rusa se tada odigrava upravo suprotan proces. U vreme kada će Srbi na polju Kosovu “izgubiti carstvo”, Rusi udaraju prve temelje svoje države. U velikoj Kulikovskoj bici godine 1380. naneli su prvi, ali odlučujući udar Tatarima, Zlatnoj hordi. Veoma rano su postali svesni sudbonosnog značaja Kulikovske bitke. O tome svedoče, na svoj način, i napori mitropolita Kiprijana da se izradi svod ruskih letopisa, prvi korak ka ujedinjenju ruskih kneževina. Od vremena Ivana Drugog i Vasilija Trećeg, sve je postalo očigledno. Uostalom, ruske pretenzije da Moskva postane Treći Rim izraženije su od 1448, kad je moskovskog episkopa Junu uži sabor ruskih episkopa izabrao za mitropolita i tim činom preuzeo dotle osveštana prava Vizantije.
Kosovska bitka je, dakle, ilustrovana i ispričana u letopisnom svodu da bi se čitaoci i slušaoci upoznali rečju i slikom sa događajem koji je označio kraj države, koja je jedina pored Rusije pretendovala da, barem donekle, bude naslednikVizantijskog carstva.
Kosovska bitka je za Ruse tim značajnija što se sticajem mnogih okolnosti poklapa sa vremenom od kojeg počinje trajno jačanje ruskih kneževina, ujedinjenje pod okriljem Moskovskog Kneževstva. Kraj jednih je početak uspona drugih. Ne bez razloga, Ivan Grozni u letopisu podvači portrete Mihaila Osmog Paleontologa i kneza Lazara. Mihailo Paleolog ovde ne predstavlja samo branitelja Vizantijskog carstva, već i kao najsposobnijeg, najsnažnijeg vizantijskog vladara iz poslednje carske dinastije - Paleologa. Svi njegovi naslednici su slabiji. Vizantijske zemlje gube na račun susedne srpske države, koja od 1204. godine, pa sve do smrti cara Dušana, nastoji da se uzdigne i ojača na račun nekada moćnog suseda.

Car Dušan - hrišćanski kapetan
Izvesno je da je daleko više stvarnih mogućnosti za uspostavljanje Novog Izrailja i preuzimanje zastave Drugoga Rima imao car Dušan. U potvrdu svojih pretenzija, Dušan proglašava i samostalnu srpsku patrijaršiju, a u duhu preuzimanja vodeće uloge u hrišćanskom svetu (Srbija - Treći Rim) uspeo je da dobije zvanje hrišćanskoga kapetana, vrhovnog vođe krstaške vojne protiv Turaka, koja zbog nesloge vladara hrišćanskih zemalja Evrope nikada nije bila pokrenuta.
Nakon svega izloženog, jasan je razlog ilustrovanja priče o Kosovskoj bici u ruskom letopisnom svodu, kao i svrha prisustva likova cara Mihaila Paleologa, odnosno Sv. Simenona (Nemanje), Sv. Save i kneza Lazara u hramu Arhangelski sabor u moskovskom Kremlju.
Značaj ilustrovanog ruskog letopisnog svoda za izučavanje Kosovske bitke jeste dvojak. Ruski letopisni svod svojim postojanjem i monumentalnošću svedoči da je kosovska legenda bila izuzetno popularna i podsticajna u toku 16. veka. Stiče se utisak da su u 16. veku dve stvari importovane iz Rusije. Jedna od njih je svetiteljski kult kneza Lazara Hrebeljanovića, iako on najverovatnije nikada nije bio proglašen za svetitelja, mada je sve oko prenosa njegovih moštiju iz crkve Svetog Vaznesenja u Prištini u manastir Ravanice učinjeno tako da nalikuje činu kanonizacije.
Ruski letopisni svod je, dakle, učinio da se u krajevima srpske srednjovekovne države, a pod Turcima, obnovi kult kneza Lazara. Obično se tvrdilo da titulatura kneza Lazara koja ga određuje kao cara - jeste nastala kasnije. Međutim, Lazar se carem naziva već u ilustrovanom ruskom letopisnom svodu. Biće najverovatnije da je, upravo, ruski letopisni svod, svojevrstan zvaničan politički program prethodnika Ivana Groznog, samog Ivana, a i njegovih naslednika, uticao na to da su u srpskim krajevima od kraja 16. veka kneza Lazara počeli dosledno, i zaslužno, da nazivaju carem, na čemu se sve i završilo.
Taj san Rusije i Srbije da postanu Treći Rim u jednom vrlo tragičnom razdoblju srednjeg veka, samo je jedan u nizu neostvarenih snova dva bratska slovenska naroda.

Broj 489

Nisu tu čista posla - Pobesnela Šumadija!

Besne mačke u Rači ujele, za sada, osmoro žitelja među kojima i dvoje dece. Hičkokovska situacija u kojoj stanovnici nisu bezbedni čak ni u kućama i garažama!


Baba Radmila, vračara koje više nema

Poslednja zapisana ispovest čuvene vračare iz Male Kamenice kod Negotina. Želela je da pomogne ljudima u nevolji i nije pitala za cenu koju je plaćala - a koja je ponekad bila previsoka. Samo u Trećem oku – feljton - Sve tajne vlaške magije!


Da li ogledala pamte prethodne vlasnike?

Iako je veoma teško poverovati da je ogledalo poput video kamere, nije isključeno da je u stanju da „zapamti“ čudne osobine svojih vlasnika i da te „utiske“ projektuje na ljude koji se nađu u njihovoj blizini. Mnogi su se opekli – saznajte kako da vi ne budete žrtva.


Vampiri su bolesnici!

Oni postoje, neki su među nama i stvarno se plaše svetla – ipak, ne bojte se, oni su samo oboleli od retke bolesti koja se prenosi putem gena


Hronika zapisana na kamenim „gramofonskim“ pločama

Zapisi pronađeni 1938. godine pominju ljude sa druge planete, ali kineski stručnjaci još nemaju dozvolu vlasti da objave sve činjenice o ovim neverovatnim artefaktima


Branko Miljković - tragedija jednog genija

Radomir Milojković – Bale, otkriva kako je njegov kum, veliki srpski pesnik Branko Miljković, predvideo sopstvenu smrt


NASA krije tajnu Marsa!

Amerikanci nisu mnogo iskreni čak ni prema naučnoj svetskoj zajednici – rezultate ispitivanja Crvene planete tretiraju kao vojnu tajnu


Kako je Atlantida bombardovala Indiju?!

Jedan od tvoraca atomske bombe, Robert Openhajmer, na pitanje da li je 1945. eksplodirala prva atomska bomba odgovorio je: „Da, ako računamo samo istorijska vremena!“ Kako objasniti radioaktivne skelete u gradovima koji su stari nekoliko hiljada godina? U tami prohujalih milenijuma nestali su mnogi materijalni tragovi – ostali su mitovi i legende, koje moramo da proučimo sa velikom pažnjom