Da li ste pristalica teorije zavere?
Da
Ne
Ne znam
Broj 485
aktuelno izdanje
Zetska Sveta Gora
Beška - stara crkva


Piše Jelena Đukanović Petrović

Kada tvoračka priroda vode silovito razigra i razmaše svoj graditeljski genij kao sto je to učinila u jugoistočnom delu Crne Gore, onda nastaju jezera poput Skadarskog. Baš tu u procepu gorostasnih planina koje hrle u večni zagrljaj Jadranskom moru udomilo se najveće, najljepše i najmlađe jezero na Balkanu, koje u svom koritu krije najveće rezerve slatke vode u Evropi. Skadarsko jezero prostire se na površini od 420 kvadratnih kilometara, od čega dve trećine pripadaju Crnoj Gori a jedna Albaniji.
Malo je krajeva u Crnoj Gori pa i u ovom delu Mediterana, gde je civilizacija tako davno i tako silovito krčila sebi put ostavljajući vredne tragove i bogatu baštinu kao što je to učinila na Skadarskom jezeru. Boravili su ovde i Iliri i Rimljani i Stari Grci. U osvit srednjeg veka niču i prve južnoslovenske naseobine. Svi su po nešto dali ali i po nešto uzimali od jezera. U bogatoj duhovnoj i kulturno istorijskoj baštini posebno se izdvajaju drevni manastiri, njih dvadesetak, pa je otuda ovaj kraj u svesti naroda poznat i kao Zetska Sveta Gora. Posebno je upečatljiva tradicija zetskih vladara - posebno Balšića, koji baš na ovim ostrvima jezera podižu svoje zavetne crkve i mauzoleje. Zahvaljujući Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, danas ih je desetak u funkciji.

Loza Nemanjića

Sredinom XIV veka Zeta se nalazila u sastavu carstva cara Dušana, koje je bilo ogromo i prostiralo se od Save i Dunava na severu do Svete Gore na jugu. Nakon Dušanove smrti i dolaska na vlast cara Uroša, na scenu u Zeti stupa porodica Balšić. Rodonačelnik ove dinastije - Balša, nosi neslovensko ime i nema preciznih podataka o njegovom poreklu. Prvo je, oko 1360. godine, u vlasništvu imao samo Skadar, a onda se proširio sve do Kotora. Njegovi sinovi Stracimir, Balša II i Đurađ su se smenjivali kao vladari posle njegove smrti. Oko 1385. godine, Đurađ Balšić postaje gospodar Zete. On je svojim precima smatrao vladare svetorodne loze Nemanjića i u poveljama pominjao molitve praroditelja „Simeona prvago mirotočca srpskago i Svetago Save“. Bio je oženjen Jelenom, trećom od pet kćeri Svetog srpskog kneza Lazara. Dinastija Balšića za vreme svoje vladavine Zetom, poznata je i po podizanju manastira na ostrvima u Skadarskom jezeru.

Najznačajniji manastiri su Starčevo, Beška i Moračnik i nose imena ostrva na kojima su sagrađeni.
MORAČNIK se nalazi u neposrednoj blizini Beške i Starčeve Gorice. Manastir je podignut pre 1417.godine kada mu je Balša III, sin Jelene Balšić i unuk kneza Lazara, izdao ktitorsku povelju. Na ostrvu se nalazi Saborni hram posvećen Presvetoj Bogorodici Trojeručici, sa paraklisom Svetog Jovana Damaskina i crkvom Preobraženja Gospodnjeg na vrhu ostrva. Trikonhalna crkva je manjih dimenzija sa centralnom kupolom i dozidanom pripratom sa otvorenim tremom. Moračnik je metoh, skit i isposnica manastira Prečista Krajinska. Smatra se arhitektonskim vrhuncem graditeljstva na Skadarskom jezeru. Manastirski kompleks se nalazi na isturenom rtu, položen nisko, skoro do samog jezera. Čine ga crkva, konak, trpezarija i četvorospratna kula. Kula na Moračniku redak je primer sačuvanog objekta ove vrste u manastirskom kompleksu. Prema ostacima se može zaključiti da je na drugom spratu bila presvedena krstastim svodom. Kompleks je opasan kamenom ogradom sa monumentalnom kapijom.

Svaki kamen - svetinja

STARČEVO je najstariji od manastira koje su Balšići podigli na Skadarskom jezeru. Podignut je između 1376. i 1378. godine. Crkva hrama posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice. Manastirska crkva je manja jednobrodna građevina, tikonhosne osnove sa centralnom kupolom, naknadno dozidanom pripratom i otvorenim tremom. Manastirski kompleks je opasan visokim zidom sa kapijom.
Ispred crkve je, po sopstvenoj želji, sahranjen Božidar Vuković Podgoričanin sa svojom ženom. Božidar Vuković Podgoričanin je nastavljač tradicije Crnojevića štamparije na Cetinju, prve ćiriličke štamparije kod Južnih Slovena koja je radila od 1492-1496. godine. Nakon pada Zete pod Tursku, Vuković odlazi u Veneciju gde nastavlja sa štampanjem ćiriličnih knjiga. Pretpostavlja se da je bio logotet, odnosno glavni pisar i rukovodilac Državne kancelarije na dvoru Ivana Crnojevića. Umro je u Veneciji 1539. godine. Interesantno je da je danas grob Božidara Vukovića prazan. Sredinom prošlog veka, nepoznati počinioci oskrnavili su njegov grob polomivši nadgrobnu ploču iz vrlo prozaičnog razloga. Naime, na nadgrobnoj ploči bila je urezana ruka koja drži kesu što je bio simbol štamparstva, a što su lakomi skrnavitelji protumačili kao smernicu da se u grobu nalazi zakopano blago.
Osnivanje manastira vezuje se za starca Makarija koji je kao isposnik živeo na ostrvu. Tako je, po njemu, ostrvo dobilo ime Starčeva Gorica, a kasnije prozvano Starčevo. Manastir je u srednjem veku bio jedan od većih prepisivačkih centara. Iz tog skriptorijuma danas su sačuvana dva rukopisa. Jevanđelje se čuva u biblioteci Marijani u Veneciji.

Na malom ostrvu Brezovica ili Beška koje leži uz jugozapadnu obalu Skadarskog jezera, nedaleko od ostrva sa manastirom Moračnik i na istom rastojanju od trećeg poznatog Skadarskog ostrvca Starčeva, nalazi se manastir BEŠKA. Ovaj manastir ima dve crkve: stariju, posvećenu Svetom Đorđu i mlađu, posvećenu Presvetoj Bogorodici. Preciznih podataka o gradnji starije crkve nema, ali se pretpostavlja da je njen ktitor bio Đurđe Stracimirović Balšić, te da je nastala krajem XIV veka. Radi se o većoj jednobrodnoj građevini trikonhalne osnove sa centralnom kupolom, prostranom pripratom zasvedenom gotičkim rebrastim svodom, sa velikim zvonikom na preslici.
Iznad vrata manje crkve je uklesan pomenik da je ovu manju crkvu, posvećenu Bogorodici, podigla 1440. godine za svoj mauzolej Jelena Balšić, žena Đurađa Balšića i ćerka kneza Lazara. Crkva je malih dimenzija, jednobrodne osnove sa blago prelomljenim svodom - što su odlike hramova podignutih u vreme Crnojevića.
Slično Starčevu i manastir Beška je igrao značajnu ulogu u duhovnom životu Zete, budući da se i u njemu odvijala intenzivna prepisivačka aktivnost. U manastirskom skriptorijumu je nastao 1439-1440. godine čuveni Šestodnev starca Nikona Jerusalimca, a 1441-1442. godine i Gorički zbornik.

Molitva nad jezerom

Za našu knjževnu atmosferu i kulturne prilike u Zeti XV veka, za tradiciju zetske duhovnosti i ono što se zbivalo iza zidova nekolicine manastira i dvorova te zemlje po kojoj su već krstarili Turci, veoma je karakterističan rukopis Gorički zbornik. Od posebnog je interesa to što sadržaj ovog dela obuhvata književni izraz dve osobe iz različitih društvenih sredina, ali sa istovetnim preokupacijama i istovetnim estetskim doživljajem - jedne vladarke i jednog monaha. To je prepiska Jelene Balšić i starca Nikona Jerusalimca, monaha i Jeleninog duhovnika koji je u ovoj prepisci napisao veliku knjigu duhovnog rukovođenja, dajući ne samo tipik za življenjnje, već i neophodna svetovna znanja. Kako svedoči ovaj zbornik, na svim ostrvima Skadarskog jezera se živelo na strogo skitski način. Jelena je u Zeti boravila od udaje za Đurađa 1386. do 1411.godine i od 1435. do smrti. Suočena sa porazom očeve vojske na Kosovu, očevom smrću 1389. i smrću muža 1403, Jelena je pomišljala da se zamonaši kao što je to učinila kneginja Milica posle Kosovskog boja, ali je njen sin bio još maloletan i morala mu je pomoći u upravljanju državom. Hroničar opisuje da je bila „visoka stasa, tanka struka, mlečnobelog obraza, zlatne kose“. Jelena se drugi put udaje 1411. za bosanskog vojvodu Sandalja Hranića, i ponovo postaje udovica 1435.godine. Uspomene iz mladosti vezivale su je za opustele pravoslavne manastire na Skadarskom jezeru, pa donosi odluku da se vrati u Zetu. Valjda po jednoj dubljoj nemanjićkoj tradiciji, Jelena sad misli na duhovnost i na smrt. Možda po uzoru na svoje svete pretke i rođake ili imajući pred sobom uspomenu na jednu monahinju i književnicu kakva je bila Jefimija, ona želi da obnovi crkve koje su porušene tokom raznih oružanih pohoda. Od nemirnog života supruge dvojice vladara, Jelena žena –diplomata, a jedno vreme i vladarka u ime svoga sina, sada sve misli okreće vrednostima koje ne pripadaju ovom svetu. Umrla je u dubokoj starosti 1442. ili 1443. godine, kada je Zetom već vladao jedan Crnojević. U Bogorodičnoj crkvi nalazi se njen grob, a Gorički zbornik se čuva u Depozitu Arhiva SANU kao zaostavština Svetozara Tomića.
Danas su ovi manastiri oživeli. Obale, ostrva i gorice Skadarskog jezera ponovo dišu molitvom. Ona se izdiže ka nebu, sjedinjujući nas sa Zetskom Svetom Gorom. Završavamo prvi deo putovanja i priču o ženi koja je u velikoj meri zaslužna za nastanak Zetske Svete Gore dok...“ zalazeće sunce iscrtalo je fantastičnim bojama vodeno staklo, čas je na njega nabacivalo izmagličastu kopernu, čas ga je prelivala tuga a tamo negde dalje zaranjalo je svoj zrak u provaliju brda. Sunce je zapadalo sve više, tama se spušala na jezersku ravnicu.“

Banović Strahinja?

Po predanju, Đurđe Stracimirović Balšić je opevan kao veliki junak u pesmi – Banović Strahinja. Tome u prilog ide i činjenica da je bio zet kneza Lazara...

Broj 485
Nova svetska čuda


Istorija se stalno ponavlja