Da li ste pristalica teorije zavere?
Da
Ne
Ne znam
Broj 632
aktuelno izdanje
Zagonetni Baski
Misterije starog veka
Uprkos detaljnom istraživanju i dalje nije moguće utvrditi poreklo baskijskog naroda. Oni milenijumima naseljavaju oblasti koje im i danas pripadaju, ne dolazeći u česte dodire sa ostalim stanovnicima Iberijskog poluostrva, odnosno Špancima. Testiranja mitohondrijalne DNK i haplogrupe R1b kojoj Baske pripadaju, vršena od 2000. godine, pružila su izuzetno zanimljive nalaze, kao i ranija testiranja krvnih grupa. Pokazalo se da je krvna grupa B izuzetno retka među Baskama, te da ne ostvaruje nikakve veze sa krvnom grupom AB tipa. Nulta krvna grupa je uobičajena. Takođe, kod Baski je utvrđen najveći procenat pozitivnog rezus faktora na svetu.
Genetička istraživanja su potvrdila izuzetnu starost baskijskog naroda – ona seže u vreme poslednjeg ledenog doba pre 25000 godina. Arhaična mitohondrijalna linija (mtDNA hg U8a) ističe genetske veze Baska sa Keltima i Srbima: srpski haplotip se sa baskijskim slaže u 60 odsto slučajeva, a keltski čak u 70 procenata. Ova linija Baske povezuje sa kromanjoncima (Cro Magnon), ljudima koji su u Evropu došli pre oko 40000 godina i istrebili neandertalca (Homo Neandertalis).
Možda su se Baske mešale sa srpskim plemenima koja su Portugal (oblast današnje Luzitanije), iz Severne Evrope naselila zajedno sa Keltima između XII i VIII veka pre naše ere, o čemu piše Plinije u Naturalis Historia: „Seurbi, na latinskom Serbi, pripadaju mnogobrojnim plemenima predromanskog stanovništva Portugala. Srbi su živeli u oblasti reke Mine, po kojoj se zove cela oblast, na izvoru reke Korado, do reke Lim na severu zemlje“. Plemena severnih Srba, naseljenika na Iberijskom poluostrvu, istoriografija naziva malim Keltima ili Keltićima (Celticci). Baske Srbe nazivaju Serbirima.
Tri četvrtine Baska živi u Španiji, ostali su stanovnici susedne Francuske. Međutim, tek polovina njih se koristi baskijskim jezikom u svakodnevnom govoru. U Francuskoj taj broj opada na nešto više od 20 procenata, jer se baskijski ne uči u školi. Na baskijskom govornom području sporazumevanje ovim jezikom se graniči sa nemogućnošću, s obzirom da ima šest dijalekata potpuno različitih međusobno. Ovo je dodatni razlog ugroženosti baskijskog jezika. Zbog toga su Baskijsci, u svojoj akademiji nauka, ustanovili neku vrstu izvedenog jezika, mešavine svih dijalekata koji služi za pisanje i sporazumevanje. On je zvaničan jezik i uči se u školama kao i na univerzitetu. Zove se euskara batua.
U poređenju sa indoevropskim jezicima, na primer: engleskim, nemačkim, francuskim i jezicima Slovena, baskijski ima niz posebnih odlika. U njemu gotovo da nema apstraktnih termina (npr. vreme, prostor), a obiluje neobičnim lingvističkim oblicima. Primer za to je tzv. ergativna jezička konstrukcija: dok se izvor radnje neprelaznog glagola izražava nominativom, izvor radnje prelaznog glagola iziskuje ergativ, prepoznatljiv po nastavku k.
Tako, npr. u rečenici Baigori leži u planinama (Baigorri mendi artean da) naziv mesta uobičajen je u nominativu, ali kada se uz imenicu doda neka radnja, npr. Baigori pobeđuje (u fudbalskoj utakmici) onda se kaže Baigori - k partida irabayi du. Rečenicu Srbi čitaju Treće oko kazaćemo: Serbirra - k irakurri Hirugarren begia bat. Ove i ostale jezičke specifičnosti oduvek su predstavljale izazov za lingviste. Prema najnovijim teorijama, baskijski je poseban jezik, nepovezan ni sa jednim drugim, ni na koji način. O poreklu ovog jezika ima nekoliko teorija; najinteresantnija je ona o navodnim vezama sa gruzijskim.
Naime, u drevna vremena kavkaski Iberijci su živeli na obalama Crnog mora, u današnjoj Gruziji, na osnovu čega pojedini lingvisti pretpostavljaju da je baskijski povezan sa indoevropskim jezicima kavkaske oblasti, tj. da su Kavkasci i Baski potomci ogromnog indoevropskog naroda, kasnije prognanog u planinske oblasti starog kontinenta. Dok pojedine lingvističke karakteristike potkrepljuju ovu pretpostavku, većina jezikoslovaca smatra da nije moguće odrediti ni samu vezu između kavkaskih jezika, a kamoli ići do prepoznavanja sličnosti sa baskijskim odnosno, kompleksnost kavkaskog jezičkog područja i dalje, sama po sebi, predstavlja Gordijev čvor lingvistike.
Mnogo je razumnije potražiti jezičke veze bliže Iberijskom poluostrvu, na primer, oko Gibraltara je severnoafrička država - grad Kartagina osnovala je veliki broj trgovačkih luka u današnjoj Španiji. Najslavniju od njih, Kartahenu, osnovanu 226.g. pre naše ere, posećivali su i Vaskoni. Vaskonima Španci nazivaju Baske, dok ih Francuzi zovu Gaskama. U VII veku osnovali su vojvodstvo Vaskoniju, odnosno Gaskoniju ili Gaskonju koja je danas španska autonomna pokrajina. Nekoliko godina potom, veliki kartaginski vojskovođa Hanibal (247 – 182 pre n.e.), suprostavio se rimskoj vlasti okupivši ogromnu vojsku pojačanu konjanicima i goničima slonova iz Numidije – precima berberskog naroda iz Severne Afrike.
Rimljani nisu uspeli da spreče Hanibalovo iskrcavanje severno od Barselone 218.g. pre n.e. Tako je Hanibal otpočeo osvajanje Iberijskog poluostrva. Devet vekova kasnije, Arapi su osvojili Španiju; u njihovim redovima takođe su nastupali pomenuti Berberi, predvođeni emirom Tarikom po čijem imenu je Gibraltar dobio ime (Tarikova stena). Berberi iz Severne Afrike, Iberijci sa istoka Španije i Vaskoni sa Pirineja sigurno su često dolazili u kontakt, što bi moglo da ukaže na povezanost njihovih jezika sa jezikom Baska.
Da bi se dobio odgovor na ovo pitanje u toku je detaljno istraživanje berberskih jezika – njima su se stručnjaci ozbiljnije pozabavili tek početkom XXI veka. Međutim, još nije moguće shvatiti drevne berberske zapise. Nije nikome pošlo za rukom da dešifruje drevni iberijski jezik, takođe – ono u čemu se uspelo je njegovo transkribovanje na latinski. Time se pozabavio Manuel Gomez Moreno polovinom prošlog veka, tako da je danas moguće čitati natpise na ovome jeziku, ali ne i shvatiti ih.
Zbog složenih veza između Kartaginjana, Grka, Rimljana i Iberijaca i dalje tinja nada da će biti otkriveni tekstovi na dva ili više jezika – poput kamena iz Rozete. Kamen, odnosno stela iz Rozete, ispisana egipatskim hijeroglifskim i demotskim pismom, pomogla je da se dešifruju egipatski tekstovi, skinuvši veo tame sa ove drevne kulture i civilizacije. Stela je ispisana 196.g. pre naše ere, a nastala je u doba dinastije Ptolemejevića (Lagide) koji su vladali Egiptom od 305. do 30. godine pre naše ere. Nalaženje sličnog spomenika bi rešilo zagonetku iberijskog jezika i omogućilo lingvistima da ga uporede sa baskijskim.
Otadžbina misterioznih Baska nalazi se na obalama Biskajskog zaliva, na samoj granici između Francuske i Španije. Od 1979. godine španski deo te teritorije (provincije Guipusko, Viskaj, Alava) ima status autonomnog regiona. Baske koje tu žive, a nema ih više od dva miliona, potpuno su svesne svog osobenog nasleđa. Njihov osećaj za tradiciju izražen je u plesu i igrama, kao što je spektakularni ples sa mačevima i štapovima ili igra sa loptom poznata kao pelota. U baskijske jedinstvene običaje ubraja se i zakon o nasledstvu bez testamenta, prenošen sa kolena na koleno, po kom prvorođeno dete, muško ili žensko, svejedno – uvek nasleđuje roditeljsku zemlju. Imaju prepoznatljiva prezimena; često se podudaraju sa nazivima gradova i sela što ukazuje na snažnu vezu sa prebivalištem. Na primer, najčešće prezime je Ekste (kuća), Eksteberi (nova kuća) i Ekstegori (crvena kuća).
Ipak, Baske su najpoznatije po njihovom jeziku zvanom euskara, kako već napisasmo. Neki lingvisti uporno stoje na stanovištu da ne potiče od indoevropske porodice jezika i to nastoje, kao i oni koji se protive toj konstantaciji, da dokažu. Zanimljivo je, Baske su jedini narod Evrope koji svoj nacionalni identitet vezuju isključivo za jezik. Bask koji sebe zove Euskaldun, tj. onaj koji govori eruskaru, svoju zemlju naziva Euskadi ili Euskal herri, odnosno, zemljom baskijskog jezika. Drugim rečima, ako ne govoriš baskijski - nisi Bask.
Mnogi od Baska tvrde da je njihov jezik najstariji na svetu. Među njima je bio najpoznatiji sveštenik Gastez Donibane. On je, u jednoj rasparavi napisanoj polovinom XIX veka, tvrdio da su baskijskim jezikom govorili Adam i Eva, oštro se suprostavivši istraživanjima Vilhelma fon Humbolta (1767 – 1835), pruskog državnika, reformatora i naučnika, po struci filologa, čiji radovi u oblasti filozofije jezika predstavljaju osnovu moderne lingvistike. Godine 1821. objavio je značajan rad o baskijskom jeziku. Svakako, istorijsko istraživanje je od presudnog značaja u potrazi za poreklom baskijskog jezika. Sami Baski su ubeđeni da su Iberijci – narod po kome je poluostrvo dobilo ime i da su tamo već imali svoje naseobine u drugoj polovini prvog milenijuma pre naše ere. Vaskoni, preci savremenih Baska, kako isti tvrde, naselili su se u sadašnjoj otadžbini daleko pre rimskog osvajanja Iberije od III do I veka pre naše ere. Zbog toga i smatraju da su jezici Iberijaca i Vaskona duboko uticali jedan na drugi.
Na žalost, i dalje nije moguće dokazati ovu pretpostavku, jer je baskijski jezik poznat u pisanom obliku tek od 1545. godine, kada je odštampana prva knjiga na tom jeziku. S druge strane, dokazi o postojanju Baska još od vremena pre dolaska Rimljana postoje, ali – nisu dešifrovani.

Miodrag Milanović

Broj 632
Gde ima dima...
Čeka li nas kataklizma u avgustu ove godine?

Enigma zvana čovek
Privremeni gost u našem telu

Fenomeni naših dana
Životinje nam se vraćaju!

Ima neka tajna veza
Kako izaći iz začaranog kruga?

Pravoslavna vaseljena
U spomen sestre Jelice

Paranormalna iskustva
Duhovi traže našu pomoć!

Intervju
Mi ne proričemo, već - prognoziramo!

Lavirint duše
Da li ste emocionalno inteligentni?

Da se zamislite...
Sve luđe od luđeg!

Biblija i nauka - uzajamno potvrđivanje
Bilo je više potopa!

Mali životni recepti
Ne puštaj svoju kost!

Širom planete
Britanska astronautkinja veruje u vanzemaljce

Fizika i tehnologija svesti
Smernice za novo doba

Šta nam se događa
Zimske kočije

Numerološki kalendar
Hoće vas sreća!

Trećim okom... kroz svet
Naslediće nas pacovi!

Horoskop
Dilema na pomolu!